Strategia rozwoju przedsiębiorstwa to udokumentowana decyzja zarządu, w którą stronę firma ma rosnąć w horyzoncie kilku lat, za pomocą jakich ruchów i z jakim budżetem. W tym artykule warianty rozwoju porządkujemy według macierzy Ansoffa: penetracja rynku, rozwój rynku, rozwój produktu i dywersyfikacja. Poniżej etapy opracowania oraz hipotetyczny przykład z rachunkiem.
Czym jest strategia rozwoju przedsiębiorstwa
Strategia rozwoju firmy odpowiada na 3 pytania: dokąd firma zmierza, którędy i czym za to zapłaci. Nie jest listą zadań na kolejny rok ani planem finansowym. Jest ramą, według której zarząd rozstrzyga, które inwestycje, rynki i produkty dostaną pieniądze, a które będą musiały poczekać albo zostaną odrzucone. Strategia biznesowa ma węższy zakres: opisuje, jak firma wygrywa konkurencję na wybranym rynku, natomiast strategia rozwoju mówi, w którym kierunku i w jakim tempie firma ma się rozszerzać. Różnice między strategią biznesową, marketingową i sprzedażową omawiamy w osobnym wpisie: strategia biznesowa, marketingowa i sprzedażowa, czym się różnią.
Plan rozwoju firmy jest następnym krokiem. Strategia ustala kierunek i wybrany wariant, a plan rozwoju rozkłada go na projekty, terminy, budżety i osoby odpowiedzialne. Gdy firma ma plan bez strategii, może realizować zadania, których sensu nikt nie sprawdził. Gdy ma strategię bez planu, kierunek jest znany, ale może brakować wiedzy, co zrobić w najbliższym tygodniu.
W literaturze zarządzania rodzaje strategii przedsiębiorstwa często porządkuje się według poziomu, na którym zapadają decyzje. W takim podziale strategia korporacyjna wskazuje, w jakich biznesach firma działa, strategia biznesowa opisuje sposób konkurowania w wybranym biznesie, a strategie funkcjonalne (marketingowa, sprzedażowa, produkcyjna) przekładają te decyzje na codzienne działania. W firmie o 10-250 osobach poziomy te mogą się zlewać: o kierunku, konkurowaniu i budżecie marketingu decyduje to samo grono. Dlatego w takiej firmie może wystarczyć 1 spójny dokument, którego autorem jest zarząd, zamiast rozbudowanego opracowania na 3 poziomach (propozycja autora artykułu).
Rodzaje i warianty strategii rozwoju firmy
Znany podział wariantów rozwoju pochodzi od Igora Ansoffa, który opisał 4 podstawowe kierunki wzrostu w artykule „Strategies for Diversification” w „Harvard Business Review” (tom 35, numer 5, wrzesień-październik 1957, s. 113-124; opis bibliograficzny). Model zestawia 2 pytania: czy firma sprzedaje produkty, które już ma, czy nowe, oraz czy sprzedaje je na rynkach, które zna, czy na nowych. Z ich skrzyżowania wynikają 4 warianty. W modelu ryzyko rośnie w miarę oddalania się od obecnych produktów i rynków, ponieważ firma coraz więcej rzeczy musi dopiero poznać. Sam model, jego ograniczenia i sposób użycia opisujemy szerzej we wpisie o macierzy Ansoffa.

| Wariant | Produkt | Rynek | Przykład w B2B | Co firma musi dopiero poznać |
|---|---|---|---|---|
| Penetracja rynku | obecny | obecny | większa sprzedaż u obecnych klientów i u firm podobnych do nich | niewiele, głównie potrzeby klientów, których dziś nie obsługuje |
| Rozwój rynku | obecny | nowy | sprzedaż dotychczasowej oferty w nowym regionie, kraju albo branży | zasady zakupów, kanały i konkurencję na nowym rynku |
| Rozwój produktu | nowy | obecny | nowa linia, usługa albo wersja dla obecnych klientów | technologię, wycenę i serwis nowej oferty |
| Dywersyfikacja | nowy | nowy | nowa oferta dla zupełnie innej grupy klientów | produkt i rynek jednocześnie |
Penetracja rynku
Firma sprzedaje dotychczasowe produkty na dotychczasowym rynku, ale więcej. Przykładowe ruchy w B2B to zwiększenie udziału w zakupach obecnych klientów (sprzedaż dodatkowa i uzupełniająca), odzyskanie klientów, którzy przestali kupować, oraz pozyskanie firm z tej samej branży i wielkości, które jeszcze nie znają oferty. Wariant opiera się na wiedzy, którą firma już ma, więc od niego można zacząć rozmowę o kierunku, choć koszt zależy od ruchów, takich jak kampanie czy rozbudowa zespołu sprzedaży. Ma też sufit: gdy firma obsługuje już większość rynku, który może obsłużyć, dalszy wzrost wymaga innego ruchu.
Rozwój rynku
Firma sprzedaje dotychczasową ofertę nowym grupom odbiorców: w innym kraju, nowej branży albo nowym kanale, na przykład przez dystrybutorów. Ryzyko leży w tym, że zasady zakupów na nowym rynku bywają inne: inni są decydenci, inne normy i certyfikaty, inna konkurencja. Przed decyzją warto sprawdzić, czy przewagi, które firma ma na rynku krajowym, nadal działają w nowym miejscu. Przy wejściu na rynek zagraniczny to sprawdzenie obejmuje analizę otoczenia (PESTEL), konkurencji (5 sił Portera) i potencjału rynku.
Rozwój produktu
Firma wprowadza nową ofertę dla klientów, których już zna. To wariant sensowny, gdy klienci regularnie zgłaszają potrzeby, których obecna oferta nie pokrywa, a firma ma kompetencje, by je obsłużyć. Koszt tkwi w rozwoju, wycenie, produkcji lub wdrożeniu oraz w przeszkoleniu handlowców, którzy muszą sprzedawać coś nowego.
Dywersyfikacja
Firma wchodzi z nową ofertą na nowy rynek. Ten wariant ma wysoką niepewność, bo firma ma mniej doświadczenia zarówno z produktem, jak i z klientem; może jednak wykorzystać technologię lub kompetencje, które już posiada. Uzasadnić go może zagrożenie dla rdzenia działalności (spadający rynek, uzależnienie od 1 odbiorcy) albo okazja, której nie da się zrealizować inaczej. Warianty można łączyć w czasie: firma może prowadzić penetrację jako rdzeń, a rozwój rynku lub produktu jako pilotaż.
Od czego zacząć: diagnoza przed wyborem wariantu
W proponowanym podejściu wariant wybiera się po diagnozie, nie przed nią. Bez niej rośnie ryzyko, że zarząd wybierze kierunek, który mu się podoba, a nie ten, który ma pokrycie w danych. Diagnoza składa się z 3 części:
- Wyniki firmy: przychód i marża według klientów, produktów i regionów, udział największych klientów w sprzedaży, liczba klientów aktywnych i utraconych w ostatnich 2-3 latach.
- Otoczenie: rynek, konkurenci, zmiany regulacji i technologii.
- Mocne i słabe strony: co firma robi lepiej od konkurencji, a gdzie traci. Uporządkuje je m.in. analiza SWOT, najlepiej uzupełniona rozmowami z klientami i handlowcami, oprócz opinii zarządu.
Metody diagnozy, takie jak PEST, 5 sił Portera, zasoby firmy i SWOT, razem z wnioskami opisuje analiza strategiczna przedsiębiorstwa. Na końcu diagnozy zarząd powinien umieć odpowiedzieć na 4 pytania: na którym kliencie i produkcie firma zarabia najwięcej, kto i dlaczego od niej odchodzi, gdzie leży ograniczenie wzrostu (popyt, moce, ludzie, kapitał) oraz jakie ma przewagi, których konkurencja nie skopiuje w rok. Jeśli wyniki sprzedaży trzeba dopiero zebrać z CRM, pomaga lista danych, jaką przygotowuje się do audytu sprzedaży B2B.
Strategia rozwoju firmy krok po kroku
Poniżej proponowany w tym artykule podział na 6 etapów (autorski porządek, nie norma):
- Diagnoza: dane o wynikach, otoczeniu i mocnych stronach, z rozmowami z klientami i handlowcami.
- Cel rozwoju: liczba z terminem, na przykład przychód wyższy o 25% w 3 lata przy zachowanej marży. Cel powinien być przeliczalny na klientów, zamówienia i pieniądze.
- Warianty: 2-4 kierunki z macierzy Ansoffa, każdy opisany jednakowo: dodatkowy przychód, marża, inwestycja, ryzyko, czas.
- Wybór: porównanie wariantów, decyzja zarządu i uzasadnienie, dlaczego pozostałe odrzucono lub odłożono.
- Plan rozwoju firmy: projekty, odpowiedzialni, terminy i budżety na pierwsze 12 miesięcy oraz kamienie milowe na kolejne lata.
- Mierniki i przeglądy: kilka liczb, które zarząd ogląda regularnie, oraz zasady zmiany kursu.
W proponowanym podejściu największy wysiłek zarządu przypada na etapy 3 i 4. Warianty trzeba policzyć na tych samych zasadach, bo inaczej porównanie jest pozorne: wariant opisany entuzjastycznie może wygrać z wariantem opisanym ostrożnie. Pomaga prosta reguła: każdy wariant dostaje scenariusz bazowy i scenariusz ostrożny, w którym efekt wynosi połowę założonego.
Przykład strategii rozwoju firmy B2B (hipotetyczny)
Przykład jest hipotetyczny: nie opisuje prawdziwej firmy, a wszystkie liczby to założenia, które zastąpisz własnymi danymi. Jest kontynuacją przykładu z wpisu o analizie strategicznej, linkowanego wyżej: ten sam producent, tym razem na etapie wyboru kierunku rozwoju.
Założenia
Producent komponentów dla przemysłu maszynowego zatrudnia 80 osób i ma 40 000 000 zł przychodu rocznie. Analiza strategiczna z poprzedniego przykładu pokazała, że 3 największych klientów daje 45% przychodu, wycena trwa 12 dni roboczych wobec około 5 dni u konkurentów, a 6-osobowy dział konstrukcyjny jest zasobem rzadkim, a jego rolę wąskiego gardła wycen przyjęto tam jako hipotezę. Tutaj zachowujemy ten status: zarząd sprawdzi w fazie 1, ile czasu działu pochłaniają wyceny. Zarząd stawia cel: dodatkowy roczny przychód 8 000 000 zł, czyli 20% obecnego, w 3. roku, przy założeniu, że dotychczasowe 40 000 000 zł zostaje utrzymane.
Warianty i ich rachunek
Wariantom nadano treść zgodną z diagnozą. Penetracja to skrócenie wyceny, programy rozwojowe u obecnych klientów i sprzedaż do podobnych firm w dotychczasowym segmencie. Rozwój rynku to oferta obecnych komponentów w drugim segmencie, którego zamówienia rosną szybciej. Rozwój produktu to nowa linia komponentów, o którą pytają obecni klienci. Dywersyfikacja to wejście z technologią firmy do zupełnie innej branży.
Dla każdego wariantu założono przychód w pełnej skali, marżę brutto, dodatkowe koszty roczne (marketing, obsługa, część etatów) i jednorazową inwestycję na początku. Przychód rośnie stopniowo: 1/3 pełnej skali w 1. roku wariantu, 2/3 w 2. i pełna skala od 3. roku. Roczną nadwyżkę operacyjną liczymy jako marżę brutto pomniejszoną o dodatkowe koszty. Rachunek upraszcza: nadwyżka operacyjna nie jest przepływem pieniężnym netto, bo pomija zmiany w zapasach i należnościach, amortyzację, podatki i koszt kapitału, a całą inwestycję przyjmuje w momencie startu wariantu (bez podziału na transze). Dlatego podajemy pokrycie nakładu nadwyżką operacyjną, czyli rok, w którym suma nadwyżek osiąga lub przekracza inwestycję, a nie okres zwrotu z przepływów pieniężnych. Bilans 5 lat to suma nadwyżek minus inwestycja. Scenariusz ostrożny przyjmuje połowę założonego dodatkowego przychodu, przy niezmienionym procencie marży, niezmienionej inwestycji i pełnych dodatkowych kosztach w każdym roku. Tabela porównuje warianty, każdy liczony od własnego startu; kalendarz wybranego planu jest policzony osobno niżej.
| Wariant | Dodatkowy roczny przychód w pełnej skali | Marża brutto | Dodatkowe koszty rocznie | Inwestycja | Pokrycie nakładu, bazowy | Pokrycie nakładu, ostrożny | Bilans 5 lat, bazowy |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Penetracja rynku | 4 000 000 zł | 30% | 300 000 zł | 600 000 zł | w roku 2 | w roku 4 | 2 700 000 zł |
| Rozwój rynku | 5 000 000 zł | 28% | 500 000 zł | 1 800 000 zł | w roku 4 | po 5 latach nie | 1 300 000 zł |
| Rozwój produktu | 4 500 000 zł | 35% | 400 000 zł | 2 200 000 zł | w roku 4 | po 5 latach nie | 2 100 000 zł |
| Dywersyfikacja | 6 000 000 zł | 25% | 700 000 zł | 4 500 000 zł | po 5 latach nie | po 5 latach nie | -2 000 000 zł |
Wybór i plan
Z tabeli wynikają 3 wnioski. Po pierwsze, penetracja pokrywa nakład najszybciej (w roku 2 w scenariuszu bazowym i w roku 4 w ostrożnym), ale daje 4 000 000 zł przychodu w pełnej skali, czyli połowę celu 8 000 000 zł. Po drugie, penetracja i rozwój rynku razem dają 9 000 000 zł przychodu w pełnej skali (22,5% obecnego przychodu), czyli o 1 000 000 zł więcej niż cel. Po trzecie, w tym modelu dywersyfikacja nie pokrywa nakładu w ciągu 5 lat nawet w scenariuszu bazowym (bilans -2 000 000 zł), więc w tym horyzoncie zarząd ją odkłada.
Zarząd przyjmuje zatem układ w 2 fazach. Penetracja i wejście w drugi segment startują w roku 1, a rozwój produktu w roku 3, jeśli punkt kontrolny to potwierdzi: ustalona liczba zapytań i pierwszych zamówień z drugiego segmentu oraz rozmowy z klientami potwierdzające popyt na nową linię. Rachunek zakłada pełny nakład przy starcie każdego wariantu i przejście punktów kontrolnych; podział nakładów na transze wymagałby osobnego kalendarza.
Cel w roku 3 przy tych założeniach: scenariusz bazowy daje w roku 3 dodatkowo 9 000 000 zł z 2 pierwszych wariantów, czyli więcej niż 8 000 000 zł. Scenariusz ostrożny daje w roku 3 dodatkowo 4 500 000 zł bez produktu albo 5 250 000 zł z produktem, więc celu nie osiąga.
Kalendarz tego planu liczy się inaczej niż tabela wariantów, bo rozwój produktu ruszałby dopiero w roku 3 i do końca roku 5 działałby przez 3 lata. W scenariuszu bazowym bilans do końca roku 5 wynosi wtedy 2 700 000 zł dla penetracji, 1 300 000 zł dla rozwoju rynku i -250 000 zł dla rozwoju produktu, czyli 3 750 000 zł łącznie, przy 13 500 000 zł przychodu w pełnej skali i inwestycjach 4 600 000 zł. W scenariuszu ostrożnym rdzeń z 2 pierwszych wariantów ma bilans -1 200 000 zł, a z rozwojem produktu -3 025 000 zł, co pokazuje, dlaczego produkt wchodzi dopiero po punkcie kontrolnym. Suma wariantów zakłada niezależność efektów: brak podwójnego liczenia tej samej sprzedaży, brak kanibalizacji i brak konkurowania projektów o wspólne zasoby. Ostatnie założenie jest tu wątpliwe, bo każdy wariant obciąża 6-osobowy dział konstrukcyjny i wycenę.
Plan rozwoju firmy na pierwsze 12 miesięcy obejmuje 4 projekty: skrócenie wyceny (szablony ofert, podział pracy), program rozwoju dla największych klientów, kampanię do firm w dotychczasowym segmencie oraz pilotaż w drugim segmencie. Każdy projekt ma osobę odpowiedzialną, budżet i miernik.
Jak wdrożyć strategię i mierzyć postęp
Strategia traci znaczenie po zatwierdzeniu, gdy codzienne sprawy zajmują czas zarządu. Wdrożenie wymaga 3 rzeczy: osoby odpowiedzialnej za każdy projekt, kalendarza przeglądów i niewielu mierników. W proponowanym podejściu mierniki dzieli się na 2 grupy:
- Wyniki: przychód i marża według wariantów, liczba nowych klientów, udział firmy w zakupach danej kategorii komponentów u klienta.
- Wskaźniki wyprzedzające: liczba zapytań i szans sprzedaży z nowego rynku lub segmentu, liczba rozmów z klientami o nowej ofercie, liczba podpisanych umów z partnerami.
Warto rozważyć przegląd co kwartał (propozycja, nie reguła): zarząd porównuje wyniki z planem, sprawdza założenia, które okazały się błędne, i decyduje, czy wariant kontynuować, przyspieszyć czy zatrzymać. Dobrze zapisać z góry progi, na przykład „jeśli do końca 2. kwartału nowy rynek nie da 10 zapytań, wstrzymujemy kolejne inwestycje”. Zmniejsza to ryzyko, że projekt trwa dalej tylko dlatego, że zaczęto go z entuzjazmem.
Do błędów, które obniżają wartość strategii, należą: brak liczbowego celu, wybór wariantu bez rachunku, zbyt wiele projektów jednocześnie, brak osoby odpowiedzialnej za projekt i mierniki, które mierzą aktywność (liczbę wysłanych ofert), a nie skutek (zamówienia i marżę).
Jak to robimy w JAAQOB
JAAQOB, agencja marketingu B2B i grupa strategiczno-technologiczna, przygotowała ponad 250 strategii i przeprowadziła ponad 300 audytów strategicznych. Strategię Wzrostu, czyli strategię marketingu i sprzedaży B2B, prowadzimy w 5 etapach razem z zarządem, zaczynając od Audytu Strategicznego (6 250 zł netto, 10-15 dni roboczych), w którym rozmawiamy z decydentami, marketingiem i handlowcami oraz analizujemy dane z CRM i kampanii. Strategię kończy plan marketingowy na 12 miesięcy, a jej cenę ustalamy po audycie. Jeśli chcesz omówić swoją sytuację, umów bezpłatną konsultację ekspercką.
Najczęstsze pytania o strategię rozwoju firmy
Czym różni się strategia rozwoju firmy od planu rozwoju firmy?
Strategia wskazuje kierunek i wybrany wariant rozwoju na kilka lat, a plan rozwoju firmy rozkłada ją na projekty, terminy, budżety i osoby odpowiedzialne, na przykład na najbliższe 12 miesięcy. Strategia odpowiada na pytanie „dokąd i dlaczego”, plan na pytanie „co, kto i do kiedy”.
Ile wariantów strategii rozwoju warto porównać?
W proponowanym podejściu wystarczą 2-4 warianty, czyli te z macierzy Ansoffa, które mają sens w danej firmie. Każdy trzeba opisać jednakowymi liczbami: dodatkowym przychodem, marżą, inwestycją, ryzykiem i czasem. Większa liczba wariantów może utrudniać porównanie, choć nie ma tu sztywnej granicy.
Jak długo opracowuje się strategię rozwoju przedsiębiorstwa?
Czas zależy od wielkości firmy i dostępności danych. W firmie o 10-250 osobach diagnoza i wybór wariantu mogą zająć od kilku tygodni do kilku miesięcy, głównie z powodu zbierania danych i rozmów z klientami, a nie samego pisania dokumentu. Dokument bez diagnozy powstaje szybko, ale jest mało wartościowy.
Czy mała firma potrzebuje strategii rozwoju?
Tak, jeśli ma kilku kluczowych klientów albo kilka kierunków, między którymi musi wybierać. Strategia może mieć kilka stron: cel z liczbą, wybrany wariant, 3-4 projekty i mierniki. Taki skrót może wystarczyć, by zarząd miał punkt odniesienia w sporach o priorytety.
Jak sprawdzić, czy strategia rozwoju działa?
Porównaj co kwartał wyniki (przychód, marżę, liczbę nowych klientów) i wskaźniki wyprzedzające (zapytania, szanse sprzedaży, rozmowy o nowej ofercie) z założeniami strategii. Rozbieżność jest sygnałem do sprawdzenia założeń, a nie do zmiany całego kierunku. Progi decyzyjne warto zapisać już w dokumencie.