Analiza strategiczna przedsiębiorstwa to uporządkowana ocena otoczenia firmy, jej zasobów i procesów oraz pozycji konkurencyjnej, której celem jest wybór kierunku rozwoju. W firmie B2B obejmuje 3 poziomy: rynek i branżę, wnętrze organizacji oraz syntezę, czyli wnioski zapisane w macierzy, na przykład SWOT lub TOWS, i przełożone na decyzje zarządu.
Czym jest analiza strategiczna firmy
Analiza strategiczna, nazywana też diagnozą strategiczną przedsiębiorstwa, jest pierwszym etapem zarządzania strategicznego. Odpowiada na pytanie, w jakiej sytuacji firma jest dziś i jakie zmiany w otoczeniu wpłyną na jej wyniki w kolejnych latach. Polskie podręczniki, między innymi praca Gierszewskiej i Romanowskiej „Analiza strategiczna przedsiębiorstwa” (PWE), dzielą metody na zewnętrzne, które opisują otoczenie, oraz wewnętrzne, które oceniają zasoby i możliwości firmy. Metody syntetyczne zestawiają oba obrazy.
Dla zarządu firmy B2B z 10-250 osobami analiza strategiczna ma konkretny wynik: listę decyzji o rynkach, ofercie, sprzedaży i inwestycjach, z osobą odpowiedzialną i miernikiem przy każdej. Dokument, który kończy się opisem sytuacji bez decyzji, jest raportem, a nie analizą strategiczną w sensie użytkowym. Dlatego w tym artykule każda metoda ma przypisane pytanie, na które odpowiada, oraz dane, których wymaga.
| Poziom | Pytanie zarządu | Metody | Dane wejściowe |
|---|---|---|---|
| Otoczenie | Co dzieje się na rynku i w branży? | PEST, PESTEL, 5 sił Portera | Statystyki branżowe, regulacje, ceny, rozmowy z klientami |
| Wnętrze firmy | Co potrafimy lepiej niż inni i co nas ogranicza? | Analiza zasobów, procesów, łańcuch wartości | Dane finansowe, CRM, czasy realizacji, opinie zespołu |
| Synteza | Jakie strategie z tego wynikają? | SWOT, TOWS, macierze portfelowe i wzrostu | Wnioski z 2 poprzednich poziomów |
Otoczenie: PEST, PESTEL i 5 sił Portera
Analiza otoczenia rozdziela to, na co firma nie ma wpływu (makrootoczenie), od tego, w co może wejść w interakcję (otoczenie konkurencyjne). Pierwszą część opisują PEST i PESTEL, drugą model 5 sił Portera.
PEST i PESTEL: makrootoczenie
Skrót PEST oznacza czynniki polityczne, ekonomiczne, społeczne i technologiczne, a PESTEL dodaje do niego czynniki ekologiczne (Environmental) i prawne (Legal). Zakres PEST i sposób wypełnienia tabeli opisujemy w osobnym wpisie o analizie PEST i modelu PESTEL, więc tutaj podajemy tylko sposób użycia w analizie strategicznej.
W firmie B2B warto zacząć od 3 pytań dla każdego czynnika: czy zmieni popyt u naszych klientów, czy zmieni nasze koszty oraz czy zmieni reguły gry, na przykład przez nowe wymogi prawne lub standardy zakupowe. Czynnik, który nie odpowiada na żadne z tych pytań, nie wchodzi do dalszej analizy. Takie ograniczenie jest propozycją roboczą: długą listę z szablonu można zawęzić do kilku czynników, które zarząd omówi na 1 spotkaniu.
5 sił Portera: struktura branży
Michael Porter opisał model w artykule „How Competitive Forces Shape Strategy” w „Harvard Business Review” (marzec-kwiecień 1979), a w 2008 roku opublikował w tym samym czasopiśmie zaktualizowaną wersję „The Five Competitive Forces That Shape Strategy”. Według Portera o rentowności branży decyduje jej struktura: groźba wejścia nowych firm, groźba substytutów, siła przetargowa dostawców, siła przetargowa nabywców oraz rywalizacja między dotychczasowymi konkurentami. Szczegółowy opis modelu znajdziesz we wpisie o 5 siłach Portera.
Dla producenta lub firmy usługowej B2B warto ocenić siłę nabywców na podstawie udziału 3 największych klientów w przychodach, kosztu zmiany dostawcy po stronie klienta oraz liczby oferentów w typowym przetargu. Udział w przychodach firma odczyta z własnych danych finansowych. Koszt zmiany dostawcy można sprawdzić w rozmowach z klientami, a liczbę oferentów w informacjach z przetargów i od handlowców; te 2 wielkości mogą wymagać dodatkowego badania. Wnioskiem z siły przetargowej klientów może być na przykład decyzja o dywersyfikacji portfela albo o ofercie trudniejszej do porównania cenowego.
Wnętrze firmy: zasoby, procesy i łańcuch wartości
Druga część analizy odpowiada, dlaczego firma wygrywa lub przegrywa na rynku opisanym w pierwszej części. Wynikiem jest lista mocnych i słabych stron poparta danymi, a nie opiniami zarządu.
Zasoby i kompetencje
Podejście oparte na zasobach opisał Jay Barney w artykule „Firm Resources and Sustained Competitive Advantage” z 1991 roku („Journal of Management”, tom 17, numer 1). Według Barneya zasób może dawać trwałą przewagę, jeśli jest wartościowy, rzadki, trudny do skopiowania i nie ma dla niego zamiennika (kryteria VRIN). Późniejsze opracowania dodają do tych kryteriów pytanie o organizację, czyli o to, czy firma potrafi z zasobu skorzystać (VRIO). Dla firmy B2B zasobem może być na przykład zespół techniczny z unikalnymi uprawnieniami, długoletnie relacje z kluczowymi klientami, własne oprogramowanie lub dostęp do dostawcy, którego konkurenci nie mają.
Procesy i łańcuch wartości
Łańcuch wartości Porter przedstawił w książce „Competitive Advantage” z 1985 roku. Dzieli działalność firmy na działania podstawowe (logistyka dostaw, produkcja lub realizacja usługi, logistyka wysyłkowa, marketing i sprzedaż, obsługa po sprzedaży) oraz wspierające (infrastruktura firmy, zarządzanie ludźmi, rozwój technologii, zaopatrzenie). Pytanie analityczne brzmi: w którym ogniwie firma tworzy wartość dla klienta, a w którym traci czas albo pieniądze. W firmie B2B warto zmierzyć co najmniej 3 wielkości: czas od zapytania do oferty, odsetek ofert zamienionych w zamówienia oraz czas od zamówienia do realizacji.
Oceniając procesy, zestawiaj dane z co najmniej 2 źródeł, na przykład CRM i systemu finansowego, a opinie zespołu traktuj jako hipotezy do sprawdzenia. Handlowiec może uważać, że przegrywa na cenie, a dane z ofert mogą pokazać, że przegrywa na czasie odpowiedzi. Dla procesu sprzedaży takie zestawienie danych z CRM porządkuje audyt sprzedaży B2B, który pokazuje, na których etapach szanse odpadają.
Synteza: SWOT, TOWS i inne macierze
Trzecia część łączy obrazy z poprzednich etapów we wspólną ocenę sytuacji i wskazuje możliwe kierunki działania.
SWOT i TOWS
SWOT zestawia mocne strony (Strengths) i słabe strony (Weaknesses) firmy z szansami (Opportunities) i zagrożeniami (Threats) w otoczeniu. Pola uzupełnia się wnioskami z poprzednich etapów, a nie od nowa pomysłami z burzy mózgów; sposób wypełniania pól i typowe błędy opisujemy we wpisie o analizie SWOT. Sam SWOT opisuje sytuację, ale nie mówi, co zrobić. Brakujący krok daje macierz TOWS, którą w 1982 roku opisał Heinz Weihrich w artykule „The TOWS Matrix” w czasopiśmie „Long Range Planning”. Macierz krzyżuje czynniki wewnętrzne z zewnętrznymi i tworzy 4 grupy strategii: wykorzystanie mocnych stron do szans, wykorzystanie mocnych stron do ograniczenia zagrożeń, usunięcie słabych stron dzięki szansom oraz obrona przed zagrożeniami przy słabych stronach. Szczegóły znajdziesz we wpisie o analizie TOWS.
Inne macierze
Do syntezy zespół może wykorzystać także inne narzędzia, dobierane do pytania. Macierz portfelowa (model wzrostu i udziału Boston Consulting Group) pomaga ocenić, które produkty lub segmenty zasługują na inwestycje, ponieważ zestawia względny udział w rynku z tempem wzrostu rynku. Macierz Ansoffa, opisana w „Harvard Business Review” w 1957 roku, porządkuje kierunki wzrostu według kombinacji produkt-rynek: penetracja, rozwój rynku, rozwój produktu i dywersyfikacja. Analiza SPACE ocenia pozycję strategiczną firmy w 4 wymiarach, które obejmują siłę finansową, przewagę konkurencyjną, stabilność otoczenia i siłę branży.
| Metoda | Co pokazuje | Ograniczenie |
|---|---|---|
| SWOT | Obraz sytuacji w 4 polach | Nie wskazuje działań |
| TOWS | 4 grupy możliwych strategii | Wymaga wcześniejszego, rzetelnego SWOT |
| Macierz portfelowa | Priorytety inwestycyjne dla produktów lub segmentów | Wymaga danych o względnym udziale w rynku i tempie wzrostu rynku |
| Macierz Ansoffa | Kierunki wzrostu | Nie ocenia opłacalności kierunków |
Analiza strategiczna krok po kroku
Poniższy podział na 6 etapów jest przyjęty w tym artykule jako propozycja robocza; w literaturze spotyka się różne warianty.

- Cel i zakres. Zarząd ustala, jaką decyzję ma wspierać analiza (wejście na nowy rynek, zmiana oferty, plan na 3 lata) i jaki okres obejmuje.
- Dane. Zespół zbiera dane finansowe, sprzedażowe z CRM, informacje o konkurencji i wyniki rozmów z klientami. Dobrze, gdy do rozmów trafiają osoby z różnych stanowisk: właściciel, dział marketingu, handlowcy i osoby obsługujące klientów. Wyniki wcześniejszego audytu marketingowego, jeśli firma go przeprowadziła, dostarczają gotowych danych o kampaniach, stronie i lejku.
- Otoczenie. PEST lub PESTEL oraz 5 sił Portera, z ograniczeniem do czynników, które mają wpływ na popyt, koszty lub reguły gry.
- Wnętrze. Zasoby według kryteriów VRIN i mapa procesów z miernikami.
- Synteza. SWOT, następnie TOWS i wybrana macierz portfelowa lub wzrostu.
- Decyzje i przegląd. Zarząd wybiera kierunki, wskazuje osoby odpowiedzialne i mierniki oraz wyznacza termin przeglądu.
Przykład analizy strategicznej dla firmy B2B (dane hipotetyczne)
Poniższy przykład jest hipotetyczny: wszystkie liczby są założeniami autora i nie opisują żadnej rzeczywistej firmy. Zakładamy producenta komponentów dla przemysłu maszynowego, który zatrudnia 80 osób i ma 40 mln zł przychodów rocznie. Zarząd chce zdecydować, czy przez najbliższe 3 lata rozwijać sprzedaż w dotychczasowym segmencie, czy wejść w drugi segment.
Założone dane wejściowe
- 3 największych klientów generuje 18 mln zł przychodów, czyli 45% (18 z 40).
- Średni czas od zapytania do oferty wynosi 12 dni roboczych, a według rozmów z klientami konkurenci odpowiadają w 5 dni.
- Oferty zamieniają się w zamówienia w 25% przypadków.
- Firma ma własny dział konstrukcyjny z 6 osobami, który projektuje elementy na zamówienie; założono, że konkurenci w tym segmencie nie mają porównywalnego zespołu.
- Czas od zamówienia do realizacji jest zbliżony do czasu konkurentów (założenie), więc proces realizacji nie wyróżnia się ani na plus, ani na minus.
- Rynek odbiorców w dotychczasowym segmencie rośnie wolno, a w drugim segmencie założono wzrost zamówień szybszy niż w pierwszym.
Wnioski z poszczególnych etapów
| Etap | Wniosek w przykładzie |
|---|---|
| 5 sił Portera | Wysoka siła nabywców: 45% przychodów od 3 klientów |
| PEST | Zmiana wymogów kontrahentów dotyczących dokumentacji jakościowej zwiększa koszty małych dostawców |
| Łańcuch wartości | Przy założonych danych wycena wygląda na najwolniejsze ogniwo: 12 dni wobec 5 u konkurentów (hipoteza do sprawdzenia na danych z ofert) |
| Zasoby (VRIN) | Przy założeniu, że konkurenci nie mają takiego zespołu, dział konstrukcyjny jest rzadki; to, czy jest też trudny do skopiowania, pozostaje hipotezą do sprawdzenia (np. czas budowy takiego zespołu); może też być wąskim gardłem wycen (hipoteza) |
SWOT i TOWS w przykładzie
Mocną stroną jest dział konstrukcyjny, a słabymi stronami długi czas wyceny i koncentracja klientów (45% przychodów od 3 firm), czyli czynniki wewnętrzne. Szansą jest rosnący drugi segment, a zagrożeniem możliwa utrata zamówień od któregoś z 3 klientów albo presja cenowa odbiorców. Z macierzy TOWS wynikają w przykładzie 4 propozycje: wykorzystać dział konstrukcyjny do oferty w drugim segmencie (mocna strona i szansa), użyć tego samego działu do wzmocnienia relacji z 3 największymi klientami przez projekty rozwojowe, co zmniejsza ryzyko utraty zamówień (mocna strona i zagrożenie), skrócić wycenę przez szablony ofert i podział pracy, by skorzystać z rosnącego segmentu (słaba strona i szansa) oraz ustalić limit udziału 1 klienta w przychodach, który ogranicza skutki utraty zamówień lub presji cenowej (słaba strona i zagrożenie).
Decyzje w przykładzie wynikają więc z założonych danych: najpierw skrócenie wyceny, bo dotyczy obu segmentów, potem pilotaż w drugim segmencie. Wejście w drugi segment bez poprawy wyceny wprowadziłoby słabą stronę do nowego rynku.
Jak przełożyć wnioski na decyzje
Przełożenie wniosków na decyzje wymaga 4 elementów, które warto zapisać w 1 tabeli: kierunku, osoby odpowiedzialnej, miernika i terminu przeglądu.
- Selekcja. Z listy strategii z TOWS zarząd wybiera 2-3, oceniając je według wpływu na przychody lub marżę, potrzebnych zasobów i ryzyka.
- Osoba odpowiedzialna. Każdy kierunek ma 1 osobę odpowiedzialną, która raportuje postęp zarządowi.
- Miernik. Kierunek ma liczbę, którą można sprawdzić w CRM lub systemie finansowym, na przykład czas wyceny w dniach albo udział największego klienta w przychodach.
- Przegląd. Zarząd ustala termin, w którym wraca do założeń. Rytm przeglądu zależy od tempa zmian w branży; w przykładzie sensowny byłby przegląd po kwartale pilotażu.
Ryzykiem analizy strategicznej bywa nie błąd w 1 macierzy, lecz brak wdrożenia: dokument powstaje, zespół go czyta, a codzienne decyzje o budżecie i priorytetach zapadają według dawnych nawyków. Dlatego mierniki z analizy warto włączyć do istniejących raportów zarządczych.
Analiza strategiczna a audyt strategiczny
Analiza strategiczna to zestaw metod oceny sytuacji firmy. Audyt strategiczny to przegląd tej sytuacji, który może prowadzić zespół wewnętrzny albo zewnętrzny i który korzysta z tych samych metod. Firma może wykonać analizę samodzielnie, jeśli zarząd ma czas i dane, a różnice zdań w zespole nie blokują wniosków. Spojrzenie z zewnątrz ma sens, gdy firma potrzebuje porównania z rynkiem albo gdy wewnętrzne oceny mocnych i słabych stron wzajemnie sobie przeczą.
Jak to robimy w JAAQOB
JAAQOB, grupa strategiczno-technologiczna i agencja marketingu B2B, prowadzi Audyt Strategiczny za 6 250 zł netto. W jego ramach rozmawiamy z różnymi decydentami w firmie, także z działem marketingu i handlowcami, oraz analizujemy dane z CRM i kampanii, które klient nam przekazuje. Mamy za sobą ponad 300 audytów strategicznych. Umów bezpłatną konsultację ekspercką.
Najczęstsze pytania o analizę strategiczną
Co to jest analiza strategiczna przedsiębiorstwa?
Analiza strategiczna przedsiębiorstwa to ocena otoczenia firmy, jej zasobów i procesów oraz pozycji konkurencyjnej, która prowadzi do wyboru kierunku rozwoju. Obejmuje metody zewnętrzne (PEST, PESTEL, 5 sił Portera), wewnętrzne (zasoby, łańcuch wartości) oraz syntetyczne (SWOT, TOWS). Wynikiem są decyzje zarządu, a nie sam opis sytuacji.
Jakie są metody analizy strategicznej?
Metody dzieli się na 3 grupy: analizę otoczenia (PEST, PESTEL, 5 sił Portera), analizę wnętrza firmy (zasoby według kryteriów VRIN, łańcuch wartości, procesy) oraz syntezę (SWOT, TOWS, macierze portfelowe, Ansoffa i SPACE). Zestaw zależy od decyzji, którą analiza ma wspierać.
Jak zrobić analizę strategiczną firmy krok po kroku?
W propozycji z tego artykułu analizę prowadzi się w 6 etapach: ustalenie celu i zakresu, zebranie danych, analiza otoczenia, analiza wnętrza, synteza w SWOT i TOWS oraz wybór decyzji z osobami odpowiedzialnymi, miernikami i terminem przeglądu. Rozpisany przykład dla firmy B2B znajdziesz wyżej w tekście.
Czym różni się analiza SWOT od analizy strategicznej?
SWOT jest 1 z metod analizy strategicznej, która zestawia czynniki wewnętrzne i zewnętrzne w 4 polach. Analiza strategiczna jest szerszym procesem: zawiera zebranie danych, ocenę otoczenia i wnętrza, syntezę i decyzje. Sam SWOT nie wskazuje działań, dlatego uzupełnia się go macierzą TOWS.
Ile czasu zajmuje analiza strategiczna?
Czas zależy od liczby metod, dostępności danych i liczby rozmów z klientami oraz zespołem. Zarząd może zacząć od zawężonego zakresu, na przykład 1 segmentu rynku, a rozszerzyć analizę po pierwszych wnioskach. Czas na wdrożenie decyzji warto zaplanować osobno.